Sefydlu

Gweithiodd ewyllys greadigol Duw trwy nifer o bobl er mwyn galluogi eglwys Sant Ioan yr Efengylwr i gael ei hadeiladu. Dyma’r stori.

Mae’r stori’n dechrau gyda dyfodiad y Parchedig Edward Hughes, pan gafodd ei gynnig fywoliaeth Llanaber gyda Abermaw yn ystod y flwyddyn 1887. Mae’i benodiad yn gael ei weld yn un dda fel ei fod yn cynnal ei weinidogaeth, gyda’r ei wraig hynaws, gydag ynni a chydwybod gymdeithasol fywiog.

Edward Hughes

Rev Cannon Edward Hughes

Daeth o hyd cyflwr isel iawn o bywyd addoli yn y Plwyf oedd wedi cael i achosi gan nifer o broblemau. Roedd newid cymdeithasol sylweddol yn digwydd. Roedd pobl y dref fechan, ond yn ddiddorol iawn yn dod yn llai dibynnol ar y diwydiant pysgota lleol ac roedd mwy a mwy yn cymeryd rhan mewn gofalu am ymwelwyr ar eu gwyliau.

Gall pob un ohonom gresynu pasio adeilad cychod balch a hanes morwrol, ond gall dim newid harddwch naturiol mwyaf rhyfeddol o aber yr afon Mawddach a’r cefndir godidog o gadwyn fynyddoedd Cadair Idris. Roedd yr harddwch naturiol hwn a’r pleser newydd o wyliau glan môr denoedd cymaint o deuluoedd mawr i Abermaw.

Roedd cyn Rheithor Llanaber, y Parchedig John Jones MA eisoes wedi ceisio wella’r sefyllfa o seddi yn Eglwys Dewi Sant (Capel Anwes gan y cei) yr unig adeilad Anglicanaidd ar gyfer addoli yn Abermaw ei hun. Ond roedd y Capel Anwes yn profi’n hollol annigonol i ymdopi â’r nifer fawr o bobl oedd yn bresennol ar gyfer addoli.

Cynyddoedd y nifer o wasanaethau, Saesneg ac yna Gymraeg, ond doedd y pragmatiaeth hwn ddim yn cwrdd â’r angen yr amser. Cafodd y Rheithor mwy o cymorth gan glerigwyr, ond wnaeth dim o’r mesurau hyn help llawer i ddatrys y broblem o niferoedd fawr yn dod i addoli.

O ganlyniad, cafodd y penderfyniad o adeiladu eglwys Anglicanaidd mawr newydd yn Abermaw ei cymeryd.

Dyliniad o St Ioan, Abermaw gan Thomas Edward Pryce

Dyliniad o St Ioan gna Thomas Edward Pryce


Felly, ar ôl gwneud ei benderfyniad rhanodd y Rheithor ei feddyliau gyda’i Wardeniaid a Chyngor Plwyf Eglwysig ar unwaith. Roeddent yn hollol o blaid ac derchrodd y gwaith o brynu safle ar unwaith. Oherwydd safle daearyddol mae dir wastad wedi bod ar bremiwm yn Abermaw, ond cafodd cynnig o silff o graig i’r gogledd o’r dref ei dderbyn. Roedd amheuwyr yn feirniadol ac yn tynnu sylw at yr anawsterau amlwg o ffrwydro’r graig i greu teras ac fod mynediad i’r safle ddim yn mynd i bod yn hawdd. Parhaoedd y pwyllgorau Codi Adeilad yr Eglwys a Codi arian i gario mlaen yn eu tasg. Wnaeth cystadleuaeth i ddylunio’r eglwys cael ei cyhoeddi gan cylchgrawn “The Builder” yn ystod Mehefin a Gorffennaf 1889.

Y Rheithor, yn gyfrifol yn bersonol am gymaint o’r prosiect, yn aml yn isel gan ddiffyg cefnogaeth ariannol a llawer o addewidion wedi i torri. Ond roedd Canon Hughes yn ddyn o ansawdd cryf, dewrder mawr a ffydd mewnol. Roedd ei dyfalbarhad yn cael ei gwobrwyo mewn modd na allai fod wedi breuddwydio hyd yn oed yn ei eiliadau o optimistiaeth mwyaf.

Byw yn ei chartref gwyliau, Plas Mynach (Abermaw), roedd ddynes o gyfoeth ac o gydymdeimlad mawr i’r eglwys ac i’r rhai a oedd yn gweithio ar gyfer ei barhad yn y dref. Roedd Mrs Sarah Perrins falch iawn bod ei chymorth wedi’i geisio.

Frances Sarah Perrins

Frances Sarah Perrins


Yn gyflym iawn gwelodd y cyfle i gynnig cofeb i’w diweddar ŵr James Dyson Perrins. Roedd hi’n mwyaf hael ac yn cynnig y swm o £ 15,000 fel cyfran goffa yn yr adeilad yr eglwys newydd. Roedd Canon Hughes wedyn yn gwybod bod ei ddymuniad personol i adeiladu lle teilwng o addoliad ar gyfer Abermaw yn ddiogel. Cafodd cyfran y Plwyf £3,500 hefyd ei cytuno ac roedd wir gorfoledd mawr yng nghalonnau dynion eglwysig a menywod y diwrnod hwnnw.

Dydd Mawrth, 27 ain Awst 1889 daeth undod anarferol i dref Abermaw. Dim rhwystr gan unrhyw garfan o’r cyhoedd wedi ei godi i wneud y diwrnod o’r blaen na diwrnod o gorfoledd mawr. Dim tuedd wleidyddol neu enwadol oedd i’w gael. Mae’r Ysbryd Glân Duw wedi wir fuddugol. Mae presenoldeb a ragwelir ar Ei Huchelder Brenhinol y Dywysoges Beatrice a’i gŵr Tywysog Harri, hyd yn oed wedi taw ar y rhai fyddai fel arfer yn fwyaf lleisiol yn erbyn teulu brenhinol.

Cafodd gwahoddiad i Frenhines Fictoria eu gwneud yn gyntaf gan y Dowager Ardalyddes Londonderry. Drwy hap a damwain oedd y Frenhines ar wyliau yn Gogledd Cymru ac yn caniatáu raslon ei merch ieuengaf, y Dywysoges Beatrice, i berfformio’r seremoni a gosod carreg sylfaen yr eglwys newydd.

Roedd hyn dim rhodd fechan gan y Frenhines, er ei bod yn feddiannol iawn ynghylch ei merch ieuengaf ac roedd un o amodau ei phriodas, i Henry o Battenberg, eu bod yn byw eu bywyd priodasol, gyda’r Frenhines.

Dechreuodd y diwrnod gyda cwmwl trwm ac allan ar y môr y posibilrwydd yn ymddangos ychydig yn mwy disglair. Ond ar y dyfodiad y Trên Brenhinol, i’r tywydd wella, fel pe trwy signal (maddeuwch y gair mwys). Roedd y dref wedi ei haddurno’n ddrud, pob man ffafriol gymerwyd i fyny gan ymwelwyr a phobl y dref yn hapus â diddordeb. Yr wyf yn amau nad yw Abermaw wedi gweld y blaen cyn neu ers hynny.

Carreg sylfaen Eglwys St Ioan, Abermaw

Carreg Sylfaen Eglwys St Ioan, Abermaw


Yn y cyfrifon cyhoeddedig roedd pob agwedd o’r Ymweliad Brenhinol yn cael eu disgrifio graffigol, ond mae’r eiliadau mwyaf gwerthfawr yw pan fydd Ei Uchelder Brenhinol, ar dderbyn trywel arian, fel rhodd gan Ardalyddes Londonderry, gosod ei llaw ar y garreg, a dywedodd:

“Yn y ffydd Iesu Grist ac yn enw Duw y Tad, Duw Fab, a Duw Yspryd Glân.”

Cynhaliwyd felly fod y Garreg Sylfaen wedi ei osod yn wirioneddol ac yn briodol.

O dan y garreg, reodd Capsiwl Amser wedi cael ei roi yn cynnwys copïau o’r Times, Church Times, North Wales Chronicle, Cambrian News, Barmouth Advertiser, Y Llan, Yr ‘Royal Visit; rhifyn o’r Oswestry Advertiser a’r Gossiping Guide to Wales. Hefyd mae copi o “The Wild Flowers of Barmouth” yn ogystal â darnau o aur, arian a chopr o’r flwyddyn 1889.

Cafodd y gwasanaeth ei barhau gan y Rheithor gyda Fendith a siaredir gan Esgob Bangor.

Wrth gwrs, ddaru’r diwrnod ddim dod i ben gan y seremoni. Cynhalowyd cinio a wnaeth phawb, yn eu ffordd eu hunain, dathlu ac yn llawenychu gyda’r gweithred a gwneud yn dda a diwrnod cafodd i wario’n dda. Ond rhaid i ni atgoffa ein hunain nad yr eglwys ei hun ei adeiladu eto.

Dylinad o St Ioan John Douglas a Daniel Fordham

Dyliniad o St Ioan gan John Douglas a Daniel Fordham


Meistri Douglas a Fordham cafodd ei dewis fel penseiri a Mr Winnard o Wigan fel contractwr.

Erbyn mis Medi 1891, roedd rhan sylweddol o’r adeilad wedi ei orffen, gan gynnwys y tŵr enfawr yn sefyll ar gant troedfedd o uchder, wedyn cafodd y pennawd canlynol ei ymddangos mewn papur newydd lleol – “Cwymp yr Eglwys Newydd yn y Abermaw”. Roedd yn drychineb o cyfrannau anghredadwy. Reodd y to wedi cael ei baratoi ar gyfer y llechi a’r tŵr wedi ei adeiladu bron i’w uchder llawn. Heb unrhyw rybudd (ac eithrio, wrth gwrs, llais y beirniaid), dymchwel y twr a syrthiodd i mewn i’r corff, gan ddifrodi’r adeilad ger gwblhau. Ar y pryd priodoli’r pensaer y cwymp i weithrediadau ffrwydro yn ddiweddar a oedd yn ymgais i gael mwy o olau ar gyfer yr eglwys. Rwy’n amau ​​ei fod yn gywir yn ei werthusiad profiadol ond daeth dim gysur i Canon Hughes nai Pwyllgor Adeilad siomedig.

Y Rheithor, gyda’i blwyfolion eisoes wedi codi miloedd o bunnoedd ac mae llawer yn meddwl tybed a allai’r tŵr byth cael ei hailadeiladu. Mae gennym, wrth gwrs, y dystiolaeth glir heddiw ei fod wedi. Ar y pryd, rhaid i’r boen a phryder wedi bod yn annioddefol. Ond nid yw rhain yn plwyfolion teilwng a’u Rheithor yn cael ei siomi, am unwaith eto, daeth Mrs Perrins i’r adwy.

Roedd y wraig da wedi ailbriodi ac yn awr ynn gwraig i Parchedig TJ Williams, Rheithor Waddesdon, Bucks. Ailadrodd Mrs Sarah Williams ei gwaith rhodd ac ail ddechreuodd yr adeiladu, mae’r canlyniad yr ydym yn awr yn ei gweld heddiw.

yn seiliedig ar y Dathliadau Canmlwyddiant daflen a ysgrifennwyd gan y Parch Geoff Holden a gyhoeddwyd yn 1989